Edele Heerden

Er is weinig bekend over welke boerderijen in ons gebied in de middeleeuwen de status "Edele Heerd" hadden.

Een Edele Heerd was in het algemeen een boerderij met voor die tijd veel grond, minimaal 30 grazen (1 graas was ongeveer een halve hectare). De Edele Heerden maakten de dienst uit binnen de Zijl-eed en het Zijlvest en binnen de Klauw en het Rechtsgebied.

Omdat de rechten van de Edele Heerden in ons gebied al vroeg toekwamen aan de Heer van Ten Post was hier geen sprake meer van ommegaand recht (het recht van de edele heerden om om de beurt een jaar de baas te zijn), maar van staand recht. Daardoor is over de afzonderlijke heerden weinig vastgelegd.

Maar in het Clauwboek van Christoffel van Ewsum uit 1628 worden ze ondanks dat zij zelf geen rechten meer hebben toch vermeld.
































"Letterlijke vertaling" van het handschrift:

Item dit nabeschreve sijn de Edele heerden van de hemen tho olderssum daer olderssummer unde Poster zijlrecht ende Redger Rechten op valt: --
Item Tammingahuisen overdat deep: -
Item daerbij noch een heem dat Focko Rengers heeft toebehoort Redminga genoempt: -
Item an de zuiderzijdt des dieps is Johan Rengers heem, an de noerderzijdt van de wreede: -
Item daerna onse heem over de cainge gelegen geheten sardeheers heem: -
Item daerna dat heem daer de bomen plegen te staen geheten: -
Item daerna Eltekens heem tho Olderssum: -
Dit is oldersummer eedt wt wittewierumer clauw boeck: -


"Vrije vertaling"

De Edele heerden van Oldersum, waar Oldersumer en Ten Poster zijlrechten en Redger rechten op vallen zijn:

1. "Tammingahuizen" aan de andere kant van het Damsterdiep

2. Vervolgens nog een heem dat van Focko Rengers was, “Redminga” genoemd

3. Aan de zuidzijde van het Damsterdiep "Johan Rengers heem", aan de noordzijde van de Wreede (Lustige maar?)

4. Vervolgens ons heem aan de overkant van de Cainge gelegen, “Sardeheers heem” geheten

5. Vervolgens het heem “Waar de bomen stonden” geheten

6. Vervolgens “Eltekens heem” te Oldersum.


Er waren in het Ten Poster Eesterrecht (de kerspelen Wittewierum en Garrelsweer samen) dus 6 edele heerden. Verderop in het Clauwboek wordt dit feit nog eens genoemd als basis voor de discussie over het recht op ommegangen van de Heer van Ten Post binnen het Eesterrecht. Binnen het Ten Poster Eesterrecht was hij de enige, maar binnen het Zandster Eesterrecht was normaal ommegaand recht. Voor het geheel was de Heer van Ten Post om het jaar redger.

Op zoek naar meer informatie over die Edele Heerden vonden we een artikel van Redmer Alma:  
'Schotlijsten van Dorpsterzijlvest (1470-1598)', Gruoninga. Jaarboek voor genealogie, naam- en wapenkunde 51 (2006) pagina's 114-142.
Zie ook: Water / Zijlvesten
Omdat de lijsten hierin zijn opgenomen konden we de volgende conclusies m.b.t. de Edele Heerden trekken:

1. Tammingahuizen - Borgterrein aan de Stadsweg
ca 1510 Oldersumer Eed: Item Iwe Tamhusen, Egbert Clandts meyer, 80 grase van Clant
De familienaam van de meyer is dus (waarschijnlijk) afgeleid van de boerderij die hij pachtte. 

2. Redminga
    nog in onderzoek
De omschrijving "een heem dat van Focko Rengers was" doet vermoeden dat dit Oldenhuis betreft, de borg of een schathuis daarbij. Focko Rengers was eigenaar van Oldenhuis in de 15e eeuw. Maar men mag toch verwachten dat Christoffel van Ewsum de naam Oldenhuis kende?

NvhN 31-03-1928, artikel over Tuwinga
3. Johan Rengers heem
    nog in onderzoek

In een artikel in het Nieuwblad van het Noorden uit 1928 wordt het vermoeden geuit dat Tuwinga een edele heerd was. 


1595
Poster Eed: Tye herdt 80 gras (In Farmsumer afschrift staat er bij: Rengers heerdt, Tye gebruker)
N.B. Johan Rengers was tot 1594 in ballingschap in Emden. Na zijn terugkeer in 1594 was hij vooral betrokken bij het regionaal en landelijk bestuur. Maar daarnaast had hij ook weer een boerenbedrijf. Als borgheer van Tuwinga was dat bedrijf waarschijnlijk ondergebracht in het "Schathoes". 





4. Sardeheers heem
    nog in onderzoek

5. Waar de bomen stonden heem
    nog in onderzoek

6. Elteken steenhuis - Fraylemaheerd

1561 Onderhoud van het zijl in het Vismaar
- Husbur toe Vysmer Zijl: Elteken stenhus 22 grase
- Oldersum toe Vismerzijl up Oldersummer maden: Elteken stenhus 60 grase

1595
Huisbuur Eed: Hillebrant Frayelema  22 gras (In Farmsumer afschrift staat er bij: Elteken steenhuis)
Oldersumer Eed: Hilbrand Frayema 78 gras
Poster Eed: Hilbrant Frayema 4
Tappeweerster Eed: Za[lige] Hilbrant Frayema 13 graz.

Fraylemaheerd is dus een voortzetting (en uitbreiding) van Elteken Steenhuis.